یکی از خطاهای رایج در آموزش درمان مبتنی بر پذیرش و تعهد (ACT)، تقلیل آن به مجموعهای از تکنیکهاست؛ گویی درمان مبتنی بر پذیرش و تعهد (ACT) را میتوان با یادگیری چند تمرین گسلش، پذیرش یا ارزشها «بلد شد». این خطا نهتنها در میان درمانگران تازهکار، بلکه گاهی در آموزشهای رسمی نیز دیده میشود. مسئله اصلی این است که درمان مبتنی بر پذیرش و تعهد (ACT) پیش از آنکه یک بسته مداخلهای باشد، یک چارچوب مفهومی برای فهم رنج و تغییر روانشناختی است.
نگارنده: دکتر پیمان دوستی
برای درمانگر، پرسش کلیدی این نیست که «کدام تکنیک ACT را به کار ببرم؟» بلکه این است که «در این لحظه از فرایند درمان، برای این مراجع خاص، در این بافتار خاص، کدام حرکت به انعطافپذیری روانشناختی کمک میکند؟»
وقتی درمان مبتنی بر پذیرش و تعهد (ACT) بهصورت تکنیکمحور آموزش داده میشود، درمانگر ناخواسته همان الگویی را بازتولید میکند که درمان مبتنی بر پذیرش و تعهد (ACT) اساساً به نقد آن برخاسته است: تلاش برای کنترل تجربه درونی. در این وضعیت، گسلش تبدیل به «ابزار خاموشکردن فکر»، پذیرش به «تحمل اجباری هیجان» و ارزشها به «هدفگذاری خوشظاهر» فروکاسته میشوند.
در عمل بالینی، این نوع استفاده از درمان مبتنی بر پذیرش و تعهد (ACT) اغلب با این پیامدها همراه است:
- درمانگر زودتر از مراجع به دنبال «حرکت بعدی» است
- سکوت، درنگ و توجه تجربه زیسته، جای خود را به مداخله آن هم عمدتا مداخله زود هنگام میدهد
- ACT بهجای افزایش انعطاف، به شکل جدیدی از اجتناب تبدیل میشود
اینجا مسئله ضعف درمانگر نیست؛ مسئله نوع یادگیری است.
یادگیری ACT بهعنوان مدل: فرایندی تدریجی
درونیسازی درمان مبتنی بر پذیرش و تعهد (ACT) بهعنوان یک مدل درمانی، نیازمند زمان، مواجهه مکرر با مفاهیم و بازاندیشی در تجربه بالینی خود درمانگر است. بسیاری از درمانگران گزارش میکنند که فهم واقعی درمان مبتنی بر پذیرش و تعهد (ACT) نه در کارگاههای فشرده، بلکه در فاصله بین جلسات، هنگام فکر کردن به مراجعان واقعی شکل میگیرد.
به همین دلیل، آموزش درمان مبتنی بر پذیرش و تعهد (ACT) اگر صرفاً متکی به انتقال زنده و فشرده محتوا باشد، خطر سطحی ماندن را به همراه دارد. درمانگر نیاز دارد:
- به مفاهیم برگردد
- آنها را با کیسهای خود تطبیق دهد
- و تناقضها و مقاومتهای درونی خودش را ببیند
این دقیقاً همان جایی است که آموزش غیرهمزمان میتواند کارآمد باشد.
آموزش/ کارگاه مجازی ACT و فرصت درونیسازی مدل
برخلاف تصور رایج، آموزش مجازی لزوماً به معنای آموزش سطحی نیست. در مورد ACT، آموزش غیرهمزمان (آفلاین- مشاهده ویدیو) میتواند شرایطی فراهم کند که با ماهیت این رویکرد همخوانتر باشد. امکان توقف، بازبینی و فاصلهگذاری از محتوا به درمانگر اجازه میدهد مفاهیم را نه بهعنوان «دستورالعمل»، بلکه بهعنوان لنزی برای دیدن فرایند درمان تجربه کند.
از منظر آموزشی، مزیت اصلی آموزش مجازی ACT برای درمانگران در این است که:
- درمانگر میتواند محتوا را در لحظهای که به آن نیاز دارد مرور کند
- فشار «فهم فوری» کاهش مییابد
- و مدل ACT فرصت مییابد بهتدریج در زبان و نگاه درمانگر جا بیفتد
ملاحظات بالینی: آموزش /کارگاه مجازی جای چه چیزی را نمیگیرد؟
بدیهی است که آموزش/ کارگاه مجازی جایگزین سوپرویژن، تمرین زنده یا فرایند درمان شخصی درمانگر نیست. ACT بیش از بسیاری از رویکردها، درمانگر را درگیر تجربه خود او میکند و این سطح از کار بدون مواجهه انسانی کامل نمیشود.
اما آموزش مجازی میتواند:
- بستر مفهومی مشترک ایجاد کند
- زبان درمانگر را دقیقتر کند
- و او را برای استفاده مؤثرتر از سوپرویژن و تجربه حضوری آماده سازد
در این معنا، آموزش مجازی نه جایگزین، بلکه پیشنیاز یا مکمل بالغ آموزش درمانی است.
ACT زمانی بهدرستی در کار بالینی به کار گرفته میشود که درمانگر آن را بهعنوان یک مدل زنده و فرایندی درک کند، نه مجموعهای از تکنیکها. نوع آموزش نقش تعیینکنندهای در این درک دارد. آموزش مجازی، اگر با درک صحیح از ماهیت ACT طراحی شود، میتواند به درمانگر کمک کند این مدل را عمیقتر، شخصیتر و کاربردیتر بیاموزد.
یادداشتهای این بخش با همین نگاه نوشته شدهاند: نه برای آموزش سریع، بلکه برای یادگیری درمانی تدریجی.